Przewiń treść

Bergen. Domy bez światła tylko dla facetów. Zabudowa Bryggen

Niełatwo mieszkało się hanzeatyckim kupcom w norweskim Bergen. Jeszcze trudniej czeladnikom. Domy, niemal tak duże jak szczytowe kamienice w Elblągu czy Toruniu, były zbudowane z drewna. Każda iskra mogła się zakończyć pożarem.

 

Bergen. Tak hanzeatycka zabudowa Bryggen wyglądała w 1890 r. Wzdłuż nabrzeża ciągnął się drewniany pomost przy którym cumowały statki. Przed każdym domem stała wiata magazynowa z drewnianym żurawiem za pomocą którego przeładowywano ładunki statków. Zdjęcie archiwalne stanowi fragment ekspozycji Muzeum Hanzeatyckiego w Bergen.
Bergen. Tak hanzeatycka zabudowa Bryggen wyglądała w 1890 r. Wzdłuż nabrzeża ciągnął się drewniany pomost, przy którym cumowały statki. Przed każdym domem stała wiata magazynowa z drewnianym żurawiem, za pomocą którego przeładowywano ładunki statków. Zdjęcie archiwalne stanowi fragment ekspozycji Muzeum Hanzeatyckiego w Bergen.

 

Bergen. Bryggen 19-23. Pomalowane na kolorowo drewniane domy hanzeatyckie od strony nabrzeża. Dziś na parterach znajdują się zwykłe sklepy, kawiarnie i restauracje. Pierwotnie w lokalach na parterze prowadzony był handel. I choć części magazynowe znajdowały się w głębio posesji to składowano w nich sztokfisz odmierzany na wagach podwieszonych do sufitu. Przez bramy wchodzi się na boczne uliczki o drewnianych chodnikach, oddzielających poszczególne domy. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen 19-23. Pomalowane na kolorowo drewniane domy hanzeatyckie od strony nabrzeża. Dziś na parterach znajdują się zwykłe sklepy, kawiarnie i restauracje. Pierwotnie w lokalach na parterze prowadzony był handel. I choć części magazynowe znajdowały się w głębi posesji, to składowano w nich sztokfisz odmierzany na wagach podwieszonych do sufitu. Przez bramy wchodzi się na boczne uliczki o drewnianych chodnikach, oddzielających poszczególne domy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Drewniane konstrukcje mają swoje prawa. Witryna sklepu w drewnianym domu hanzeatyckim przy Bryggen 21. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Drewniane konstrukcje mają swoje prawa. Witryna sklepu w drewnianym domu hanzeatyckim przy Bryggen 21. Fot. Jerzy S. Majewski

W tych domach-magazynach nie wolno było używać otwartego ognia. W pomieszczeniach w traktach środkowych często zamiast okien znajdował się jedynie wąski świetlik wpuszczający wątły snop światła. Panował w nich wieczny mrok, bez możności użycia świecy czy lampy, i doprawdy trzeba było mieć koci wzrok, by cokolwiek wypatrzeć. W budynkach nie było palenisk, ani kominów. Nie było pieców.  Gdy na zewnątrz ściskały mrozy, w nieogrzanych budynkach zimno przenikało do szpiku kości. Ciasno stłoczone, rozdzielone wewnętrznymi pasażami domy kupców służyły im jako kantor, archiwum, sypialnie, warsztat pracy, ale głównie jako magazyny na suszoną rybę (sztokfisz) importowane zboże i piwo. Kupcy mieszkali tu sami, z czeladnikami. Żyli jak mnisi w celibacie, bez żon i kobiet. Oddani bez reszty pracy. Pewnie nawet nie czuli unoszącego się ponad wszystkim zapachu świeżych i suszonych ryb. One były przecież źródłem bogactwa niemieckich kupców w norweskim Bergen.

Nie do pozazdroszczenia był los praktykantów przybywających tu z krajów niemieckich. Mieli po 14, 15 lat. Jak pisał Edward von der Porten na łamach „National Geographic” z maja 2004 r., nastolatkowie wprowadzani byli do społeczności niemieckiej Bergen przez szereg gier.: „Należało do nich wieszanie nowo przybyłych za pas w skwarze i dymie wielkiego ogniska posypanego końskim włosiem, skrawkami skóry i innymi śmieciami wydającymi ostrą woń, a następnie zmuszanie ich do odpowiadania na głupawe, szydercze pytania. Rozebranych do naga młodzieńców wielokrotnie pławiono w lodowatej wodzie portu i smagano rózgami – co nawet jak na tamte czasy było traktowaniem srogim. Potem mogli wysłać do domu skrwawiona koszulę jako dowód sukcesu i w końcu brali się do dzieła”.

Posiłki gotowano w oddzielnych budynkach, zwanych Schøtstuene. Są tam paleniska i duże sale, gdzie wspólnie spożywano posiłki. Innymi słowy Schøtstuene to rodzaj ówczesnej stołówki dla pracowników i kupców z Bryggen – gdyż taką nazwę nosi szereg hanzeatyckich domów wzdłuż nabrzeża nad głęboko wcięta zatoką z dawnym portem. Ciekawe, że samo słowo Bryggen oznacza nabrzeże i ma podobną etymologię, jak nazwa flandryjskiej Bruggi. Schøtstuene pełniło jeszcze inne funkcje. To w tych budynkach zimą kupcy mogli się ogrzać przy specjalnych piecach. W  obszernych salach zebrań miały miejsca sądy i uroczystości. Aby nie dopuścić do pożaru, domy te oddzielone były od gęsto stłoczonych drewniaków ogrodem i murem.

 

Bergen Finnegarden 21. Budynek muzeum Finnegård z 1704 r. ma efektowny, barokowy portal. Wykonany jest on jednak nie z kamienia lecz drewna. W samym budynku zachowało się sporo autentycznego budulca z drewna. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Finnegarden 21. Budynek muzeum Finnegård z 1704 r. ma efektowny, barokowy portal. Wykonany jest on jednak nie z kamienia, lecz drewna. W samym budynku zachowało się sporo autentycznego budulca z drewna. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum) Część ekspozycji muzealnej na parterze. Fragment planszy z rzutem drewnianej zabudowy hanzeatyckiej wg stanu z lat 80. XIX w. Do dziś przetrwały jedynie budynki zaznaczone na biało. Muzeum hanzeatyckie mieści się w pojedynczym budynku z prawej strony. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum). Część ekspozycji muzealnej na parterze. Fragment planszy z rzutem drewnianej zabudowy hanzeatyckiej wg stanu z lat 80. XIX w. Do dziś przetrwały jedynie budynki zaznaczone na biało. Muzeum hanzeatyckie mieści się w pojedynczym budynku z prawej strony. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Widok zatokę z historycznym portem. Na zdjęciu na dole od wody od środka do lewej czerwone dachy danej zabudowy hanzeatyckiej Bryggen. Długie, czerwone dachy w środku zdjęcia to Radisson Blu Hotel zbudowany w miejscu domów spalonych w 1955 r. Od strony portu poprzedzają go drewniane domy frontowe zrekonstruowane do 1970 r. Na prawo od hotelu widać wieże romańskiego kościoła Mariakirken. W czasach Hanzy był kościołem niemieckim. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Widok zatokę z historycznym portem. Na zdjęciu na dole od wody od środka do lewej czerwone dachy danej zabudowy hanzeatyckiej Bryggen. Długie, czerwone dachy w środku zdjęcia to Radisson Blu Hotel zbudowany w miejscu domów spalonych w 1955 r. Od strony portu poprzedzają go drewniane domy frontowe zrekonstruowane do 1970 r. Na prawo od hotelu widać wieże romańskiego kościoła Mariakirken. W czasach Hanzy był kościołem niemieckim. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Bryggen. Fasady domów hanzeatyckich zrekonstruowane po pożarze w 1955 r.
Bergen. Bryggen. Fasady domów hanzeatyckich zrekonstruowane po pożarze w 1955 r.  Za nimi mieści się Radisson Blu Hotel. Z tyłu widać kaskadę dachów nawiązujących rytmem do historycznej zabudowy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Bryggen. Takie pierzeje wczesnomodernistycznych kamienic wzniesiono w miejscu dawnej zabudowy hanzeatyckiej w latach 1907-1912. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen. Takie pierzeje wczesnomodernistycznych kamienic wzniesiono w miejscu dawnej zabudowy hanzeatyckiej w latach 1907-1912. Fot. Jerzy S. Majewski

Pomimo zachowania środków ostrożności pożary i tak co jakiś czas niszczyły domy kupieckie Bryggen. Ostatni taki pożar miał miejsce w 1955 r. Spłonęło wówczas sześć domów. Odtworzono je do 1970 r., ale pomimo uroku nie są to już, rzecz jasna, autentyki. Kwartały drewnianej zabudowy płoną inaczej niż miasta o domach z murowanymi fasadami i ścianami szczytowymi. W tych drugich zawsze coś ocaleje. Kamienny portal, sklepiona sień, piwnice, fasada czy duże partie murów. Z domów drewnianych nie pozostaje prawie nic.

Hanza, czyli Liga Hanzeatycka, która miała swoją „centralę” w Lubece (miastami hanzeatyckimi był zarówno Gdańsk, Toruń jak i Elbląg) placówkę handlową w Bergen ustanowiła w roku 1360. Stosunki z Norwegami nie układały się łatwo. Bergen w XIII w. było stolicą królestwa Norwegii. Rezydował król i biskup, miały miejsce koronacje królów norweskich.

Kupcy Hanzeatyccy mając za sobą Związek czuli się silni. Narzucali swoją wolę. Zamierzali zmonopolizować wywóz ryb i import zboża. Gdy w 1280 r. rada królewska usiłowała postawić tamę monopolistycznym dążeniom Hanzy, ta ogłosiła morską blokadę wybrzeży Norwegii. Dopiero 14 lat później doszło do ugody. Jej mocą suszone ryby z Lofotów przewoziły statki norweskie i dopiero w Bergen następował ich przeładunek na statki Ligi. Płynęły one z ładunkiem na południe i wschód. W ten sposób Hanzie udało się zmonopolizować wywóz do innych krajów norweskiego dorsza. Zanim doszło do reformacji, dorsz norweski trafiał na piątkowe stoły wielu europejskich krajów. W XV w. z samej Lubeki do Bergen rocznie płynęło około 20 statków.

Podpisanie ugody nie oznaczało całkowitego wygaśnięcia konfliktów. Bywały one krwawe. Powtarzały się przez kolejne stulecia. Ostatecznie dopiero w 1761 wyniósł się z Bergen ostatni sekretarz Hanzy. Stało się to niemal wiek po tym, jak praktycznie przestał istnieć sam związek. Już wcześniej domy przejęte zostały przez kupców norweskich. Wcześniej żyli tu w izolacji. Ich „urzędowym” językiem był niemiecki. Nie kontaktowali się z miejscową ludnością norweską.  Za romanse czy ożenek z miejscowymi kobietami śmiałków karano śmiercią. Zarówno kupcy, jak i młodzi ludzie nie pozostawali tu na zawsze. W końcu większość z nich wracała do rodzinnej Lubeki, Bremy czy Hamburga.

Wysyłane z Norwegii ryby były suszone. To sztokfisz. Ryby, zwykle dorszowate, łowione w Morzu Północnym, czy nawet bardziej na północ. Suszono je na Lofotach na słońcu w niskiej temperaturze powietrza. Ryby wypatroszone bez głów wykładano na drewnianych żerdziach. Suszenie pozwalało na zakonserwowanie ryb na wiele lat. Traciły 80 procent wody, zachowując jednocześnie białko. Gdy sztokfisz trafiał do Bergen, hanzeatyccy kupcy magazynowali go w swoich domach. Tu zawierano kontrakty na ich eksport. Stad trafiały prosto na statki. Statkami z Lofotów do Bergen przybywał też olej z wątroby dorsza. Ładownie statków pełen były baryłek oleju. W przeciwnym kierunku płynęło, piwo, zboże i tkaniny. Też składowano je w domach magazynach hanzeatyckich kupców.

Od roku 1979  to, co pozostało z dawnej hanzeatyckiej zabudowy Bryggen wpisane jest na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Ponoć są to ostatnie zachowane do dziś na świecie drewniane domy mieszkalne kupców Ligi Hanzeatyckiej. W jednym z takich domów, tyle że wciśniętym pomiędzy dość monumentalne, murowane kamienice szczytowe z lat 1907-1912 (zbudowane w miejscu hanzeatyckich drewniaków) od roku 1872 r. mieści się muzeum. Jest to budynek Finnegård powstały w 1704 r. w czasie odbudowy po pożarze, jaki miał miejsce dwa lata wcześniej, w drugiej połowie XIX w., od dawna należący już nie do kupców hanzeatyckich, lecz Norwega Johana Wilhelma Olsena w 1872 r. To właśnie Olsen otworzył muzeum, a jego inaugurację 26 czerwca uświetniła wizyta w nowym muzeum księcia Oskara Frederiksa, przyszłego króla Norwegii i zarazem Szwecji Oskara II.

Bergen Bryggen 39. Zachowało się bardzo niewiele dekoracji rzeźbiarskich na drewnianych budynkach. Należy przypuszczać, że pierwotnie przed pożarami było ich więcej. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen 39. Zachowało się bardzo niewiele dekoracji rzeźbiarskich na drewnianych budynkach. Należy przypuszczać, że pierwotnie przed pożarami było ich więcej. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum) Część ekspozycji muzealnej na parterze. Fragment planszy z rzutem drewnianej zabudowy. Rysunek schematyczny żurawia do przeładunku statków. Przy Bryggen od strony nabrzeża każdy dom hanzeatycki miał takie urządzenie. Obok stała wiata.
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum). Część ekspozycji muzealnej na parterze. Fragment planszy z rzutem drewnianej zabudowy. Rysunek schematyczny żurawia do przeładunku statków. Przy Bryggen od strony nabrzeża każdy dom hanzeatycki miał takie urządzenie. Obok stała wiata.

 

Bergen. Bryggen. Dachy oficyn i domów na zapleczu domów frontowych. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen. Dachy oficyn i domów na zapleczu domów frontowych. Fot. Jerzy S. Majewski

Cofnijmy się jednak w odleglejsza przeszłość. W hanzeatyckim Bryggen kształty zewnętrzne,  układy przestrzenne budynków, odległości pomiędzy nimi były ściśle określone przepisami. Domy te były maksymalnie trzypiętrowe. Za budynkiem frontowym zawsze ciągnął się szereg oficyn tworzących całość. Wąską i bardzo długą, wyróżnioną charakterystycznymi dwuspadowymi dachami ciągnącymi się w głąb posesji. Budynek muzeum składa się z domu frontowego i stojącej za nim oficyny. Każdy dom wraz z zapleczem zamieszkiwany był przez jednego kupca.

W szczytowym okresie w Bergen było blisko tysiąc hanzeatyckich kuców niemieckich, a to oznacza, że domów było wówczas bardzo wiele. Kupiec do pomocy miał jednego czeladnika i ośmiu praktykantów. Dziś zwiedzając urządzone w domu muzeum uwagę zwracają miejsca do spania dla czeladników. Są to albo piętrowe prycze tonące z gęstym mroku, albo zdumiewające drewniane szafki z zamykanymi drzwiczkami,  zgrupowane obok siebie na dwóch kondygnacjach. Gdy do nich zaglądam przypominają mi się opowieści o dawnych, warszawskich subiektach aptekarskich pozostających na noc w aptekach i sypiających w szufladach wysuwanych spod lady.

Zresztą w budynkach tych panowała hierarchia. Każdy znał tu swoje miejsce. Kupiec, czeladnik, praktykanci, służba. Każdy przestrzegał surowych zasad, zgodnie z którymi karanymi wykroczeniami było gwizdanie przy pracy czy podśpiewywanie. Aż trudno wyobrazić sobie, że ta asceza obowiązywała w miejscu o przyrodzie wówczas  dziewiczej, surowej i groźnej, ale też niewyobrażalnie pięknej.

Zwiedzając budynek muzeum, kusiło mnie porównanie budynku z murowanymi domami kupieckimi z tego samego czasu w Gdańsku, Elblągu czy Toruniu. Owszem, mają zbliżony układ szczytowy, części magazynowe na dachu oraz w oficynach,  na piętrze zaś wydzielony kantor, czy też biuro z kancelarią  właściciela. Więcej  jest tu jednak zasadniczych różnic. I nie dotyczą one budulca. Przede wszystkim domy kupców w Prusach Książęcych, pełniąc funkcje kantoru i magazynu, były zarazem rodzinnymi domami mieszkalnymi. Przykładano w nich dużą uwagę do wygody mieszkańców oraz piękna otoczenia, jakie zapewniać miała wyrafinowana sztuka renesansu, manieryzmu czy rokoka.

Tymczasem, jak wspomniałem, domy w Bergen to domy-magazyny, tymczasowe siedziby samotnych facetów bez kobiet, zwykle bez wrażliwości na sztukę. Powołaniem kupców, ich jedynym ważnym celem było robienie interesów, a niemal każdy aspekt życia był określony przez długi  katalog nakazów i zakazów, choć zdarzali się tacy jak niejaki Ludolf Kramer z Bremy, który nic nie robił sobie z zakazów. Oddawał się rozpuście z miejscowymi kobietami, urządzał hulanki, zbytkownie się ubierał, obrażał miejską radę i w tym wszystkim pozostawał bezkarny. Dziś pamiątką po tych czasach są wciąż istniejące domy Bryggen.

 

Bergen. Bryggen. Jedna z wewnętrznych uliczek rozdzielająca drewnianą zabudowę na poszczególnych posesjach. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen. Jedna z wewnętrznych uliczek rozdzielająca drewnianą zabudowę na poszczególnych posesjach. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Bryggen. Uliczka rozdzielająca drewnianą zabudowę na poszczególnych posesjach. Zwracają uwagę chodniki z desek oraz u góry urządzenia do wyciągania beczek, worków i innych ładunków do magazynów na wyższych kondygnacjach. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen. Uliczka rozdzielająca drewnianą zabudowę na poszczególnych posesjach. Zwracają uwagę chodniki z desek oraz u góry urządzenia do wyciągania beczek, worków i innych ładunków do magazynów na wyższych kondygnacjach. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum) Część ekspozycji muzealnej na parterze. Elewacje oficyn od bocznej uliczki dzielącej poszczególne posesje. Uliczka ułatwiała dostarczanie beczek czy worków z towarami do magazynów mieszczących się w oficynach.
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum). Część ekspozycji muzealnej na parterze. Elewacje oficyn od bocznej uliczki dzielącej poszczególne posesje. Uliczka ułatwiała dostarczanie beczek czy worków z towarami do magazynów mieszczących się w oficynach.

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum) W takim, jednoosobowym łóżku spał kupiec. Obowiązywał celibat i musiał się on zadowolić takim oto nieporadnym wizerunkiem damy. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum).
W takim, jednoosobowym łóżku spał kupiec. Obowiązywał celibat i musiał się on zadowolić takim oto nieporadnym wizerunkiem damy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum). Piętrowe łóżka – schowki dla praktykantów. Praktykanci spali w nich po dwóch na siedząco zwróceni do siebie. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum). Piętrowe łóżka – schowki dla praktykantów. Praktykanci spali w nich po dwóch na siedząco zwróceni do siebie. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum) Kantor kupca hanzeatyckiego w Bergen prawie nie różniło się od podobnych kantorów wydzielonych drewnianymi ścianami z oknem w kamienicach kupców w Prusach Królewskich. Na zdjęciu szyba kantoru. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen, Bryggen, Finnegarden 2a, Muzeum Hanzeatyckie (Det Hanseatiske Museum)
Kantor kupca hanzeatyckiego w Bergen prawie nie różniło się od podobnych kantorów wydzielonych drewnianymi ścianami z oknem w kamienicach kupców w Prusach Królewskich. Na zdjęciu szyba kantoru. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Bergen. Bryggen. W kuchni mieszczącej się w Schøtstuene, każdy dom miał przypisane własne palenisko. Tylko tutaj dozwolone było użycie otwartego ognia. Fot. Jerzy S. Majewski
Bergen. Bryggen. W kuchni mieszczącej się w Schøtstuene, każdy dom miał przypisane własne palenisko. Tylko tutaj dozwolone było użycie otwartego ognia. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Tagi

art deco barok Belgia Berlin Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design funkcjonalizm Gdańsk Gdynia gotyk II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice kicz kościół Kraków malarstwo mała architektura modernizm nowe inwestycje Nowy Świat odbudowa pałace Podróże Pomorze Powstanie Warszawskie Poznań renesans Rosja Rzym secesja sztuka ulotna wakacje Warszawa Wielkanoc wieżowce Wizytki wrzesień 1939 Łódź