Przewiń treść

Szlakiem modernizmu. Judasz w Krakowie

Nie. Nie chodzi wcale o Judasza Iskariotę, który za trzydzieści srebrników wydał Chrystusa w ręce Sanhedrynu, ale o zespolone, metalowe tabliczki z wizjerami w drzwiach krakowskich kamienic budowanych w latach 30. XX w.

Kraków. Sereno Fenna 2. Tabliczka z zespoloną wrzutnią na listy, miejscem na umieszczenie nazwiska lokatora, judaszem (z lewej) i wybitym numerem mieszkania (z prawej), znajdująca się na drzwiach kamienicy inż. Stanisława Syski, dyrektora fabryki porcelany w Ćmielowie. Budynek powstał w latach 1937-1938. Fot. Jerzy S Majewski
Kraków. Sereno Fenna 2. Tabliczka z zespoloną wrzutnią na listy, miejscem na umieszczenie nazwiska lokatora, judaszem (z lewej) i wybitym numerem mieszkania (z prawej), znajdująca się na drzwiach kamienicy inż. Stanisława Syski, dyrektora fabryki porcelany w Ćmielowie. Budynek powstał w latach 1937-1938. Fot. Jerzy S Majewski
Kraków. Sereno Fenna 2. Fragment sieni kamienicy inż. Stanisława Syski. Projekt Franciszek Tadanier, 1937-1938. W holu widać wbudowaną w ścianę, chromowana skrzynkę na listy, wyprodukowaną w Bielsku. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Sereno Fenna 2. Fragment sieni kamienicy inż. Stanisława Syski. Projekt Franciszek Tadanier, 1937-1938. W holu widać wbudowaną w ścianę, chromowana skrzynkę na listy, wyprodukowaną w Bielsku. Fot. Jerzy S. Majewski

Zajrzyjmy jednak najpierw do Gdyni, do domu okrętu przy ul. 3 Maja, nazywanego Bankowcem i wzniesionego dla funduszu emerytalnego pracowników Banku Gospodarstwa Krajowego. W budynku tym wizjery to widniejące w drzwiach do mieszkań wielkie, okrągłe oko w metalowej oprawie Wybito na nich stosowną dla ich kształtu nazwę „Cyklop” oraz numer rejestracji produktu.

Same elewacje kamienicy zaprojektowanej przez Stanisława Ziołowskiego mogą uchodzić za jeden z najbardziej spektakularnych w Polsce przykładów stylu okrętowego. Jednak nie w Gdyni, lecz w Krakowie metalowe tabliczki kojarzyć się mogą z pełną dynamizmu stylistyką streamline. Poziome, o zaokrąglonych bokach, są znakomitym dziełem designu lat 30. XX w. i moim zdaniem (wraz z drzwiami) powinny znaleźć miejsce w przyszłym, krakowskim muzeum designu. Miały przy tym dużą zaletę. Łączyły aż cztery funkcje. Pozioma szpara u dołu z ruchomą klapą to wrzutnia na korespondencję lub gazety. Powyżej znalazło się miejsce na umieszczenie tabliczki lub kartki z nazwiskiem lokatora. Z kolei po bokach mamy dwa niewielkie kółka. Na jednym wyryty jest numer mieszkania. W drugim umieszczono wizjer. Dzięki temu wszystkie te elementy były na drzwiach skupione w jednym miejscu.

Jak dotąd nie udało mi się ustalić projektanta oraz producenta tych kompaktowych tabliczek. Nie natrafiłem na nie poza Krakowem, ale to nie znaczy, że nie mogły pojawić się w kamienicach budowanych w tym czasie w innych miastach. W Krakowie wypatrzeć je można w kilku kamienicach: m.in. przy Sereno Fenna 2. W domu przy ul. św. Stanisława 8a zachował się bodaj komplet tego rodzaju tabliczek z judaszami. Na drzwiach do mieszkań w kamienicach z 1936 r. przy ul. Odrowąża 26 i u zbiegu Kazimierza Wielkiego z Urzędniczą zamontowano prostokątne wersje tabliczek. Z kolei w trakcie przeprowadzonej niedawno renowacji oraz rozbudowy kamienicy z lat 1936-1937 przy ul. Rakowickiej 14. na pomalowanych na zielono drzwiach do mieszkań zamontowano współczesne kopie tabliczek. Świetnie wpisują się w stylistykę wnętrz budynku, odwołujących się do lubianej w latach 30. stylistyki maszyny. Niestety są one jedynie dekoracją, co odbiera im sens użytkowy. Nie można przez nie ani wrzucić listu, ani też spojrzeć przez wizjer, który jest w nich zaślepiony.

Kraków. Ul. Św. Stanisława 8a. Na drzwiach do mieszkań w tej kamienicy z 1937 r. zachował się niemal komplet zaokrąglonych tabliczek. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Ul. Św. Stanisława 8a. Na drzwiach do mieszkań w tej kamienicy z 1937 r. zachował się niemal komplet zaokrąglonych tabliczek. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Ul. św. Stanisława 8a. Przyziemie kamienicy projektu Ignacego Bierera z 1937 r. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Ul. św. Stanisława 8a. Przyziemie kamienicy projektu Ignacego Bierera z 1937 r. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Wnętrze klatki schodowej o okrętowych balustradach (projekt Stanisław Zydroń, Stefan Matuszyński. 1936-1937). Na widocznych w głębi zielonych drzwiach do mieszkań zamontowano współczesne tabliczki będące kopią tabliczek przedwojennych. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Wnętrze klatki schodowej o okrętowych balustradach (projekt Stanisław Zydroń, Stefan Matuszyński. 1936-1937). Na widocznych w głębi zielonych drzwiach do mieszkań zamontowano współczesne tabliczki będące kopią tabliczek przedwojennych. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Współczesna kopia przedwojennej tabliczki. Nie pełni jednak żadnej praktycznej funkcji. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Współczesna kopia przedwojennej tabliczki. Nie pełni jednak żadnej praktycznej funkcji. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Formy tabliczek z judaszem, nazwiskiem lokatora i numerem domu posłużyły jako wzór dla współczesnych, metalowych tabliczek z wyrytymi na nich numerami mieszkań na piętrze. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Rakowicka 14. Formy tabliczek z judaszem, nazwiskiem lokatora i numerem domu posłużyły jako wzór dla współczesnych, metalowych tabliczek z wyrytymi na nich numerami mieszkań na piętrze. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Sereno Fenna 6. Na fornirowanych drzwiach do mieszkań w kamienicy właścicieli firmy papierniczej Aleksandrowiczów (1938-1940) wrzutnia na listy ujęta jest chromowaną ramką u dołu drzwi. Inna, podobna ramka zawiera w sobie wizjer, miejsce na umieszczenie nazwiska lokatora i numer mieszkania. Do kompletu metalowy uchwyt zamiast tradycyjnej klamki. Identyczny zestaw znaleźć można w kilku innych kamienicach krakowskich, m.in. przy Batorego 11. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Sereno Fenna 6. Na fornirowanych drzwiach do mieszkań w kamienicy właścicieli firmy papierniczej Aleksandrowiczów (1938-1940) wrzutnia na listy ujęta jest chromowaną ramką u dołu drzwi. Inna, podobna ramka zawiera w sobie wizjer, miejsce na umieszczenie nazwiska lokatora i numer mieszkania. Do kompletu metalowy uchwyt zamiast tradycyjnej klamki. Identyczny zestaw znaleźć można w kilku innych kamienicach krakowskich, m.in. przy Batorego 11. Fot. Jerzy S. Majewski
Gdynia. Ul. 3 Maja 27. Bankowiec, dom mieszkalny funduszu emerytalnego BGK (1935-1939). Okrągły wizjer „Cyklop” z wyrytym numerem rejestracyjnym produktu. Fot. Jerzy S. Majewski
Gdynia. Ul. 3 Maja 27. Bankowiec, dom mieszkalny funduszu emerytalnego BGK (1935-1939). Okrągły wizjer „Cyklop” z wyrytym numerem rejestracyjnym produktu. Fot. Jerzy S. Majewski
Gdynia. Ul. 3 Maja 27. Bankowiec. Dom mieszkalny funduszu emerytalnego BGK (1935-1939). Tabliczka z nazwiskiem lokatora. Projektanci wymyślili tu ciekawy pomysł zamykania jej na kluczyk. Fot. Jerzy S. Majewski
Gdynia. Ul. 3 Maja 27. Bankowiec. Dom mieszkalny funduszu emerytalnego BGK (1935-1939). Tabliczka z nazwiskiem lokatora. Projektanci wymyślili tu ciekawy pomysł zamykania jej na kluczyk. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Tagi

art deco barok Berlin Białoruś cegła cmentarz cmentarze design detal funkcjonalizm Gdańsk Gdynia gotyk II wojna światowa Italia kamienica kamienice Katowice klasycyzm Kraków malarstwo Mazowsze modernizm Mokotów neony Niemcy odbudowa Pomorze Powstanie Warszawskie renesans Rosja rzeźba Rzym secesja socrealizm Szlakiem modernizmu sztuka ulotna Warszawa wieżowce Wola wystawa Włochy Zamek Królewski w Warszawie Łódź Śląsk