Przewiń treść

Art déco w Portugalii. Lizbona. Rajski Eden

Teatro Eden w Lizbonie jest porywającą mieszanką pozbawionego umiaru portugalskiego art déco z postmodernizmem końca XX stulecia. Nigdzie w architekturze styl dekoracyjny lat 20. I 30. nie doczekał się tak spektakularnych realizacji jak w przypadku kin teatrów i garaży.
01-lizbona-teatro-eden-po-przebudowie-dokonanej-przed-15-laty-pierwotny-projekt-budynku-arch-cassiano-branco-i-carlo-florencio-dias-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Teatro Eden po przebudowie dokonanej przed 15 laty. Pierwotny projekt budynku arch Cassiano Branco i Carlo Florencio Dias. Fot. Jerzy S. Majewski

 

02-lizbona-fasada-dawnego-teatro-eden-z-widocznym-za-nia-ogrodem-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Fasada dawnego Teatro Eden z widocznym za nią ogrodem, urządzonym w miejscu dawnych kuluarów i widowni. Fot. Jerzy S. Majewski
Lizbona Jacka Gila, bohatera głośnej powieści Domingosa Amarala „Kiedy Salazar spał” to hotele, restauracje, kawiarnie, kina. Spotykał się w nich ze szpiegami i pięknymi kobietami. Przy kawiarnianych stolikach obserwował modnie ubrane emigrantki, które przez Portugalię uciekały z okupowanej przez Niemców Europy. Gdy zaś z siostrą narzeczonej umawiał się w kinach musiał bywać w Edenie przy placu Praça dos Restauradores 24. Budynek mieszczący teatr i kino został otwarty w 1931 r. Żadne z kin warszawskich międzywojnia nie mogło się z nim równać skalą. Zanim zbudowano Eden w jego miejscu stał mocno zmurszały budynek Music Hallu, potem starego teatru Eden. U schyłku lat 20. gmach był w tak fatalnym stanie, że władze go zamknęły dla publiczności. Projekt nowej budowli na zlecenie hr. Josepha Sucena stworzyli po 1929 r. architekci  Cassiano Branco i Carlo Florencio Das. Oczywiście wybrali styl dekoracyjny – najstosowniejszy ich zdaniem dla kin i teatrów. O tym jak żywotny był styl art. deco w architekturze portugalskich kin w Portugalii świadczy fakt, że Branco jeszcze dwadzieścia lat później budował w tym samym stylu lizbońskie kino Imperial.
3-li
Lizbona. Teatro Eden. Po przebudowie dokonanej na przełomie XX i XXI w. z dawnej fasady pozostała jedynie rama z dekoracjami rzeźbiarskimi. Za to w kulturalny sposób zaprojektowano neon nad wejściem do hotelu. Fot. Jerzy S. Majewski
W realizacji ogromnego gmachu uczestniczył rzeźbiarz Lopoldo Neves de Almeida, twórca  płaskorzeźb na elewacjach wyłożonych różowym marmurem. Dodajmy, że był jednym z najbardziej wziętych rzeźbiarzy portugalskich. W 1940 r. stworzy niezwykle monumentalny pomnik odkrywców w lizbońskiej dzielnicy Belém. Autorem konstrukcji Edenu był inżynier Mariano Fernandes Tavares Cardoso, zaś Gustave Lyon z Paryża współpracował przy pracach nad akustyką sali o widowni na ogromną liczbę 1622 widzów. Na amfiteatralnie ukształtowany balkon można było wejść rzeźbiarsko zaprojektowanymi schodami (niczym po schodkach do samolotu) lub wjechać windami.
04-lizbona-teatro-eden-narozna-szklana-wiezyczna-podswietlana-od-srodka-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Teatro Eden. Narożna, szklana wieżyczka podświetlana od środka. Fot. Jerzy S. Majewski
05-podobne-wiezyczki-zdobia-brame-jednej-z-posesji-kilkaset-metrow-od-teatro-eden-fot-jerzy-s-majewski
Podobne wieżyczki zdobią bramę jednej z posesji kilkaset metrów od Teatro Eden. Fot. Jerzy S. Majewski
O ile fasada jest dość kanciasta, skomponowana z użyciem kwadratów, prostokątów, i kryształów w postaci narożnych wież to wnętrze było pełne zaokrągleń. Są to formy bliskie stylowi okrętowemu oraz pełne elementów inspirowanych maskami ówczesnych samochodów czy kadłubami samolotów pasażerskich. Architekci nie oszczędzali na stosowaniu w środku budynku wysokiej klasy materiałów. Barwnych marmurów,  balustrad z chromowanego metalu, układających się w pasy szklanych plafonów z ukrytymi nad nimi źródłami światła, wreszcie rurek neonowych stanowiących podobną dekorację ścian i sufitów jak listwy na karoseriach aut.
06-lizbona-gmach-teatro-eden-plaskorzezba-alegoryczna-autorem-wszystkich-rzezb-na-fasadzie-jest-lopoldo-de-almeida-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Gmach Teatro Eden. Płaskorzeźba alegoryczna. Autorem wszystkich rzeźb na fasadzie jest Lopoldo de Almeida. Fot. Jerzy S. Majewski
7-li
Lizbona. Teatro Eden. Leopoldo de Almeida. Alegoria sztuki z wieńcami ponad głowami Kaliope i Erato. A może bardziej uwspółcześnionych alegorii muzyki i teatru. Fot. Jerzy S. Majewski
08-lizbona-teatro-eden-lopoldo-de-almeida-fryz-z-plaskorzezbami-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Teatro Eden. Lopoldo de Almeida. Fryz z płaskorzeźbami. Fot. Jerzy S. Majewski
09-lizbona-teatro-eden-lopoldo-de-almeida-alegoria-sztuki-filmowej-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona, Teatro Eden. Lopoldo de Almeida. Alegoria sztuki filmowej. Fot. Jerzy S. Majewski
10-lizbona-teatro-eden-lopoldo-de-almeida-alegoria-tanca-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona, Teatro Eden. Lopoldo de Almeida. Alegoria tańca. Fot. Jerzy S. Majewski
11-lizbona-teatro-eden-lopoldo-de-almeida-alegoria-teatru-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona, Teatro Eden. Lopoldo de Almeida. Alegoria teatru. Fot. Jerzy S. Majewski
12-lizbona-teatro-eden-lopoldo-de-almeida-taniec-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona, Teatro Eden. Lopoldo de Almeida. Taniec. Fot. Jerzy S. Majewski
Niestety dziś już tych wnętrz nie ma. Kino zamknięto w 1989 r. Przez wiele lat stało puste, a w 1991 r. niemiecki reżyser Wim Wenders kręcił film w opuszczonych wnętrzach budynku. W 2001 r. zakończyła się wielka, postmodernistyczna przebudowa budynku na hotel. Oznaczała zniszczenie wnętrza i radykalne przekształcenie fasady z której wyjęto wielkie, szklane ściany zastępując je pustką. W gruncie rzeczy z dawnego budynku przetrwała jedynie rama fasady z płaskorzeźbami i narożnymi, kryształkowymi wieżami. Za nią w środku budynku umieszczono wewnętrzny ogród. To on jest dziś pełnym palm Edenem
13-lizbona-teatro-eden-glowica-polkolumny-na-elewacji-budynku-wystylizowana-na-maske-teatralna-fot-jerzy-s-majewski
Lizbona. Teatro Eden. Głowica półkolumny na elewacji budynku wystylizowana na maskę teatralną. Fot. Jerzy S. Majewski

 

14-li
Porto. Garaż przy Rue de Passos Manuel z 1939 r. Projekt arch. Mario de Abreu. W Portugalii po późne lata 40. w gmachach garaży, kin, teatrów, i domów handlowych styl art déco tworzył eklektyczne mieszanki z funkcjonalizmem, czy bardziej zachowawczymi odmianami modernizmu. Fot. Jerzy S. Majewski

 

15-aveiro-garaz-atlantic-przy-avenida-lourenco-peixinho-fot-jerzy-s-majewski
Aveiro. Garaż Atlantic przy Avenida Lourenco Peixinho. Fot. Jerzy S. Majewski

 

16-porto-kolejn
Porto. Kolejny przykład portugalskiej mieszanki funkcjonalizmu i art déco. Dom towarowy Armanzes Cunhas z 1936 r. przy Praça de Gomes Teixeira. Projekt Manuel Marques ze współpracownikami. Fot. Jerzy S. Majewski

Tagi

architektura art deco barok Belgia Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design Emilia Florencja Gdańsk Gdynia Genua Hiszpania II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice Kraków malarstwo mała architektura modernizm nowe inwestycje odbudowa pałace Podróże Portugalia Powstanie Warszawskie Poznań Praga renesans renowacja rozbiórka Rzym secesja Sezam sztuka ulotna wakacje Warszawa wieżowce wrzesień 1939 Élisabeth Vigée Le Brun