Przewiń treść

Kafle w bramach warszawskich kamienic

Przejazdy bramne wielu warszawskich kamienic z początku XX w. zdobiły kafle. Często ozdobne utrzymane w różnej stylistyce. Niewiele dziś o nich wiemy.

Warszawa. Lwowska 3. Odrestaurowany przejazd bramy w kamienicy z 1911 r. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Lwowska 3. Odrestaurowany przejazd bramy w kamienicy z 1911 r. Fot. Jerzy S. Majewski

Z glazurą we wnętrzach i na ścianach przejazdów bramnych warszawskich kamienic jest jak z secesją w naszym mieście. Wiemy, że istniała, ale przetrwało jej niewiele. Przepadły bezpowrotnie i o istnieniu większości z nich nigdy się nie dowiemy.

Okładziny ceramiczne we wnętrzach przejazdów bramnych nie były w Warszawie może czymś powszechnym, ale w ciągu kilku lat przed rokiem 1914 stosowano je stosunkowo często. I to zarówno w budynkach wznoszonych w wielkomiejskim city koło placu Wareckiego (dziś Powstańców Warszawy) i w intensywnie zabudowywanej południowej dzielnicy miasta – jak też w dzielnicach przedmiejskich, takich jak Praga. Zresztą przykłady takich okładzin zachowane przy Żelaznej 66 czy w domach przy Targowej i Brzeskiej przekonują, że ceramiczne okładziny ścian zdobiły też bramy kamienic Dzielnicy Północnej. Niestety nie ocalały żadne ich projekty, opisy ani zdjęcia.

Dzielnicę Północną całkowicie zburzyli Niemcy po upadku powstania w getcie w latach 1943-1944. Za to znaczna część dekorowanych ceramiką bram w innych dzielnicach miasta przestała istnieć już po wojnie. Kamienice sprzed 1914 r. rozbierano jeszcze w drugiej połowie lat 70. XX w. Na szczęście obecnie bramy są zamykane, a niektóre wspólnoty porywają się na remonty przejazdów. Czasem częściowo je odtwarzają. Tak stało się na przykład przy Lwowskiej 3.

– Remontując bramę uzupełnialiśmy kafle. To remont odtworzeniowy. Chcieliśmy, by kafle miały delikatnie spękaną glazurę, sprawiając wrażenie stuletnich – opowiada Aldona Bogdaniuk ze wspólnoty kamienicy przy Lwowskiej 3.

Remont przejazdu bramnego kamienicy można uznać za wzorowy. Budynek powstał w 1911 dla Salomona Peretza, a zaprojektowała go spółka Henryk Stifelman i Stanisław Weiss. Kamienica sąsiaduje podwórkiem z bardzo podobnym budynkiem zaprojektowanym przez tych samych architektów przy Noakowskiego 4. Dom przy Noakowskiego 4 po wojnie pozbawiony jednak został wystroju. I tu w przejeździe bramnym zobaczymy kafle. Mają ciekawy geometryczny wzór i ostrą kolorystykę. Częściowo zniszczone, w trakcie jednego z remontów sprzed lat zostały uzupełnione w prymitywny sposób za pomocą pomalowanego gipsu.

Gdzie indziej w niegdyś secesyjnej kamienicy przy Poznańskiej 16 wyremontowanej przez dewelopera „Fenix Group” założono nowe kafle wzorowane na secesyjnych wzorach. Nigdy tu wcześniej nie istniejące w tej formie. Przed kilku laty właściciele firmy opowiadali mi, że do wykańczania remontowanych przez siebie kamienic wykorzystują też autentyczne piece, terakotę i glazurę kupowane z budynków rozbieranych we Francji czy w Belgii.

Spośród ocalałych kafli zdobiących przejazdy bramne warszawskich kamienic warto zwrócić uwagę na te z kamienicy Mariana Konopnickiego i Władysława Cybulskiego przy Litewskiej 3 z lat 1911-1912 oraz wczesnomodernistycznego budynku przy Siennej 45 projektu Józefa Napoleona Czerwińskiego sprzed 1914 r.

Jednak najbardziej niezwykłe są cztery malarskie widoki wiejskich pejzaży latem i zimą umieszczone w przejeździe bramnym kamienicy Wolfa Welta przy Targowej 41 z latach 1912-1913. Dwa z nich są nawet sygnowane literami.

Warto odpowiedzieć na pytania, jakie firmy dostarczały glazurę i terakotę do bram warszawskich kamienic. Kto częściej dobierał glazurę układaną w przejazdach bramnych. Architekci czy inwestorzy? Jak często korzystano z katalogów firm? Wiemy np., że w 1911 r. firma Allina i Laurysiewicz zamontowała aż 139 rodzajów kafli do Łaźni w kamienicy pod Messalką przy Krakowskim Przedmieściu. Co najmniej część z tych kafli pochodziła z fabryk czeskich. Glazurę w kamienicach przy Poznańskiej 38 oraz Noakowskiego 12 i 16 kładła firma J. M. Belkes z siedzibą przy Elektoralnej 5/7.

Terakotę do setek warszawskich budynków dostarczało z kolei Towarzystwo Zakładów Ceramicznych Dziewulski i Lange mający fabryki w Opocznie i Sławiańsku w guberni Charkowskiej. Firma ogłaszała konkursy na projekty kafelków. W 1905 r., czyli w czasie gdy wciąż modna była secesja, nagrody w konkursie otrzymali Jan Heurich, Antoni Porczyński, Stanisława Jopkiewiczówna i Zenon Chrzanowski z Warszawy oraz Władysław Paciorkowski z Moskwy.

Nie starając się w tym miejscu na danie odpowiedzi na zadane powyżej pytania przedstawiam poniżej nieco przykładów glazury na ścianach przejazdów bramnych warszawskich kamienic.

Warszawa. Noakowskiego 16. Dekoracja przejazdu bramnego w kamienicy z 1913 r. Kafle układała tu firma J.M.Belkes z Elektoralnej. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Poznańska 16. Wnętrze przejazdu bramnego kamienicy z 1910 r. Współczesne kafle inspirowane secesją. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Litewska 3. Kafel w bramie kamienicy wiodącej niegdyś do maneżu. Budynek powstał w latach 1911-1912. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kamienica przy Siennej 54 sprzed 1914 r. Kafle z żaglowcami. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Kamienica przy Siennej 54 sprzed 1914 r. Kafle z żaglowcami. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Żelazna 66. Secesyjne kafle w opuszczonej kamienicy. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Żelazna 66. Secesyjne kafle w opuszczonej kamienicy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Nowogrodzka 40. Ceramiczny fryz na podwórku kamienicy z lat 1910-1914. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Nowogrodzka 40. Ceramiczny fryz na podwórku kamienicy z lat 1910-1914. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kompozycja w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Kompozycja w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kompozycja w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. U dołu z prawej widoczna sygnatura artysty. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Kompozycja w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. U dołu z prawej widoczna sygnatura artysty. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kompozycja z pejzażem zimowym w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Kompozycja z pejzażem zimowym w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Kompozycja z pejzażem zimowym w bramie kamienicy przy Targowej 41 z lat 1912-1913. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Targowa 41. Secesyjny pas w bramie kamienicy. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Targowa 41. Secesyjny pas w bramie kamienicy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Warszawa. Targowa 63. Dekoracja w bramie kamienicy z ok 1912 r. Fot. Jerzy S. Majewski
Warszawa. Targowa 63. Dekoracja w bramie kamienicy z ok. 1912 r. Fot. Jerzy S. Majewski

Tagi

architektura art deco barok Belgia Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design Emilia Gdańsk Gdynia Genua II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice kicz Kraków mała architektura modernizm najgorsze pomniki nowe inwestycje Nowy Świat odbudowa pałace Podróże Portugalia Poznań Praga renesans renowacja rozbiórka Rzym secesja Sezam szalet miejski sztuka ulotna wakacje Warszawa wieżowce wrzesień 1939 Élisabeth Vigée Le Brun