Kraków. Szopka przewodników

Spośród setek wystawionych w tym roku szopek krakowskich moją uwagę zwróciła tradycyjna, wykonana przez członków Studenckiego Koła Przewodników Górskich.

W okresie świąt Bożego Narodzenia w Krakowie niemal wszędzie spotykamy szopki. U Bernardynów przed wielką, ruchomą szopką (bo to już nie żłóbek!) przez cały dzień gromadzą się tłumy dorosłych z małymi dziećmi. Dokładnie tak jak w podziemiu warszawskiego kościoła Kapucynów. W czasie świąt równie tłumnie oglądana jest szopka wystawiana w kościele Franciszkanów. Ale to nie one są czymś unikatowym. Wyjątkowy klimat tworzą przez kilka tygodni dziesiątki dużych szopek wystawianych w przestrzeni miasta w oknach wystawowych sklepów, restauracji, czy w gablotach wprost na ulicach i placach. No i wreszcie te, które uczestnicząc w Konkursie Szopek Krakowskich (w tym roku odbyła się już jego 83 edycja!) prezentowane są w salach Pałacu Krzysztofory przy Rynku Głównym.

Przeczytaj też:

Szopka z kodem w środku

Tradycyjne szopki, skomponowane z motywów architektonicznych zabytków krakowskich, stanowią integralną część tożsamości miasta. Ich forma wykształciła się już w XIX w. Dojrzała w kolejnym stuleciu.

Zacytuję tu fragment tekstu zamieszczonego przy okazji tegorocznego Konkursu Szopek: „Rozwój rzemiosła szopkarskiego miał podłoże ekonomiczne – murarze z krakowskich przedmieść w martwym okresie zimowym szukali dodatkowych możliwości zarobku” – czytamy.

Szopkarstwo, czyli tworzenie szopek stanowi jeden z przejawów niematerialnego dziedzictwa Krakowa. Zgodnie z definicją konwencji UNESCO z 2003 r. dziedzictwem niematerialnym są przekazy, zwyczaje, praktyki społeczne, a także związane z nimi przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe, które dla określonych grup, wspólnot i jednostek stanowią o ich tożsamości i o poczuciu przynależności. Są też one przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Więcej o tym, czym jest niematerialne dziedzictwo dowiecie się z wywiadu, jaki przeprowadziłem na łamach najnowszego numeru „Stolicy” z dr hab. Hanną Schreiber, przewodniczącą Zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego Warszawy[1].

Tu dodam jeszcze, że tradycje szopkarskie dziedziczone są w Krakowie z pokolenia na pokolenie. Nie brak w mieście szopkarskich rodów. Fenomenem jest rodzina Malików, w której szopki budowane są już od sześciu pokoleń. „To chlubny wyjątek, ponieważ w wielu rodzinach tradycja kończy się na trzecim pokoleniu” – czytamy. Inne znane nazwiska rodów szopkarskich to m.in.: Dłużewscy, Gillertowie, Głuchowie, Markowscy, Ożgowie, czy też Paczyńscy-Czyżowie[2].

Szopkarstwo w Krakowie już w 2014 r. zostało wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zaś cztery lata później znalazło się jako pierwsze z Polski na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO – co wymownie świadczy o jego znaczeniu nie tylko dla kultury Krakowa.

W tym miejscu nie chcę jednak opisywać historii krakowskiego szopkarstwa, tylko zwrócić uwagę na jedną, konkretną szopkę uczestniczącą w tegorocznym konkursie. Jest ona o tyle interesująca, że opatrzona została skrupulatnie sporządzonym opisem użytych detali, a także wykazem postaci, jakie zostały na niej ukazane. W konkursie nie została nagrodzona, ale jury zwróciło na nią uwagę, przyznając jej wyróżnienie w kategorii szopek dużych. Jest to szopka tradycyjna, wykonana przez członków Studenckiego Koła Przewodników Górskich w Krakowie (SKPG). Nie jest może zbyt foremna, w proporcjach nie sięga krakowsko-szopkarskiego ideału, ale warto jej się przyjrzeć nieco bliżej.

Pomysł na zbudowanie przewodnickiej szopki krakowskiej narodził się w 2024 r. i wpisał się w obchody 70. rocznicy powstania Koła. „Dlaczego szopka krakowska? (…) Bo trudno o coś bardziej tradycyjnego, a my tradycję w Kole cenimy. Bo był to projekt, w który zaangażowało się wiele osób” – czytamy w skrypcie dołączonym do szopki[3]. W jej tworzeniu uczestniczyło aż 60 osób, co tłumaczy ogromną ilość rozmaitych drobiazgów i postaci, jakie w szopce odnajdziemy.

O historii powstania szopki i o SKPG przeczytasz tutaj: Tysiąc godzin wspólnej pasji. Jak 61 przewodników zbudowało nagrodzoną szopkę krakowską [wywiad]

Wszystkie elementy w szopce wykonane zostały ręcznie. Konstrukcje wież, szczytów, baniastych hełmów powstały z tektury, twarze postaci wykonane zostały z modeliny i są malowane. Jak przekonują autorzy, inspirowano się przy tym malarstwem twarzy ze średniowiecznych rękopisów. Ubranka postaci zostały wydziergane na szydełku, mechanizmy ruchome skręcane są z drutu. Dekory (detale) na elewacjach „wykonane są wyłącznie z papieru, staniolu i pianki malarskiej”[4]. Wreszcie wyobrażone w szopce obrazy są ręcznie rysowane i malowane.

W szopce zachowany został podział na sacrum (w wyższych partiach) i profanum w partiach niższych. Poważną reprezentację tworzą tu figurki przewodników, którzy stanowią jedną trzecią wszystkich wyobrażonych w szopce postaci. W strefie profanum jest dodatkowy podział na część związaną z tradycjami narodowo-krakowskimi (pojawiają się figury historyczne, takie jak malarka Olga Boznańska) oraz z prawej na część przewodnicką. Jak zwracają uwagę twórcy szopki, w jej centrum dominuje barwa bordo. To wiodący kolor swetrów przewodnickich przecinanych białymi i czarnymi paskami. W takie sweterki bordo z białymi i czarnymi paskami ubrane też zostały figurki przewodników.

Treść szopki i pojawiające się w niej postaci odwołują się też do szeregu różnych rocznic. To tysięczna rocznica koronacji Bolesława Chrobrego, pięćsetna rocznica Hołdu Pruskiego, czterechsetna rocznica śmierci Karola Nowodworskiego, jubileusz 150-lecia komunikacji miejskiej w Krakowie, 105. rocznica urodzin Karola Wojtyły (Jana Pawła II), 20. rocznica śmierci Jana Pawła II, Rok ks. Józefa Tischnera, Rok Olgi Boznańskiej.

Poniżej bardziej szczegółowy opis w komentarzach pod fotografiami.

---

[1] Z pokolenia na pokolenie, Rozmowa Stolicy, „Stolica” 2025, nr 11-12, s. 6-13

[2] Więcej o krakowskich szopkach można dowiedzieć się z książki Anny Szałapak, „Szopka krakowska jako zjawisko folkloru krakowskiego na tle szopki europejskiej. Studium historyczno-etnograficzne”, wyd. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 2012.

[3] Wszystkie informacje na temat szopki pochodzą ze skryptu dołączonego przez jej autorów i wyłożonego na wystawie pokonkursowej w Pałacu Krzysztofory.

[4] Ibidem