Przewiń treść

Stambuł. Kafle w haremie

W haremie pałacu sułtańskiego Topkapi w Stambule kafle zdobią ściany niemal każdego wnętrza i dziedzińca.

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi widoczny z azjatyckiego brzegu Bosforu. Z lewej Błękitny Meczet. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi widoczny z azjatyckiego brzegu Bosforu. Z lewej Błękitny Meczet. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywami roślinnymi geometrycznymi. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywami roślinnymi geometrycznymi. Fot. Jerzy S. Majewski

Turecki serial telewizyjny „Wspaniałe Stulecie” nakręcono w latach 2011-14. W Polsce jego emisja zaczęła się w październiku roku 2014. Film zrobił furorę, zaś hasła „Sulejman” i „Hürrem” (Roksolana) należały wówczas do najczęściej wpisywanych do wyszukiwarek internetowych. To w czasach panowania Sulejmana Wspaniałego (1520-66) zaczyna się akcja serialu, a jej sercem stają się (stworzone w studiu) pomieszczenia haremowe pałacu sułtańskiego Topkapi w Stambule.

Zaglądamy do nich od pierwszego odcinka. Nie miały one oczywiście nic wspólnego z krypto pornograficznymi wizjami haremu XIX-wiecznych malarzy europejskich. Za to w serialu „Wspaniale Stulecie” są gniazdem intryg, gdzie żony i nałożnice kolejnych władców nieustannie ścierają się ze sobą, usiłując przy tym manipulować sułtanem. Na Sulejmana wspaniałego największy wpływ miała słowiańska konkubina, a potem czwarta i ukochana przez niego żona „Hürrem” czyli Roksolana. „Czym jest harem? To ja będę rządzić światem” – mówi Roksolana w jednym z odcinków.

Prace restauracyjne przy kaflach zdobiących bramę w wieży od strony Dziedzińca Eunuchów wiodącego do Haremu. Warto zwrócić uwagę na rozetę z kaligrafią. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Prace restauracyjne przy kaflach zdobiących bramę w wieży od strony Dziedzińca Eunuchów wiodącego do Haremu. Warto zwrócić uwagę na rozetę z kaligrafią. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Topkapi. Harem. Kafle z rajską dekoracją w postaci lasu cyprysów. Wśród kwiatów m.in motywy karczochów, goździki i tulipany. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Topkapi. Harem. Kafle z rajską dekoracją w postaci lasu cyprysów. Wśród kwiatów m.in. motywy karczochów, goździki i tulipany. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Fragment kompozycji z cyprysami. Jak widać wszystkie kafle malowane były indywidualnie. Żaden cyprys się nie powtarza. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Fragment kompozycji z cyprysami. Jak widać wszystkie kafle malowane były indywidualnie. Żaden cyprys się nie powtarza. Fot. Jerzy S. Majewski

W serialu w tle oglądamy wnętrza haremowe dekorowane barwnymi i wzorzystymi kaflami. W czasach Sulejmana wnętrz zachowanego do dziś haremu pałacu Topkapi jeszcze nie było. Pochodzą dopiero z epoki Murada III, panującego w latach 1574-95. Patrząc na harem z wysoka zobaczymy przylegający do innych części pałacu zespół parterowych i piętrowych budynków, pawilonów, krytych korytarzy i dziedzińców, tworzących coś w rodzaju małego miasteczka.

Wróćmy jednak do kafli. Zdobią one zarówno ściany wewnętrznych dziedzińców, ja i kominki, portale, ściany poszczególnych pomieszczeń mieszkalnych czy haremowego meczetu. Zresztą w sztuce osmańskiej ceramika wykorzystywana do okładania ścian odgrywała istotną rolę, nie ograniczając się do wnętrz pałacowych, ale też zdobiąc łaźnie, karawanseraje czy meczety.

Ciekawe, że w haremie pałacu Topkapi w Sali Sułtana, odbudowanej w stylu baroku po pożarze w 1665 r., natrafimy na holenderskie kafle z Delft o wzorze w kwiatki. Są one jednak czymś wyjątkowym. W innych pomieszczeniach zachwyca bogactwo wzorów kafli osmańskich. Są ich dziesiątki rodzajów. Zgodnie z wymogami islamu nie znajdziemy na nich przedstawień zwierząt czy ludzi. Są to zarówno wzory geometryczne, jak i równie częste wzory w kwiaty.

Pisał o nich przed laty znawca sztuki tureckiej Zdzisław Żygulski junior. „Bujna kwiecistość klasycznej sztuki osmańskiej stanowiła afirmację bytu i wyrażała nadzieję rajskich rozkoszy” – czytamy w jego książce „Sztuka Turecka”. Jak zwracał uwagę, w klasycznej epoce osmańskiej wybuch naturalistycznej ornamentyki kwiatowej nastąpił pod silnym wpływem perskim, osiągając szczyt w XVI i XVII w.  „W motywach liściastych najdłużej utrzymały się drapieżne, dziobate, zwierzęce formy, ale triumf kwiatów był jednoznaczny: zapanowały w dekoracji tulipany, hiacynty i róże” − czytamy.

Tulipany cieszyły się przy tym największym powodzeniem. Do dziś tulipan jest symbolem Turcji, i to stąd właśnie w XVII wieku docierały pierwsze cebulki tulipanów, gdzie wybuchła prawdziwa tulipanowa gorączka. W sztuce osmańskiej XVIII w.  obowiązuje nawet określenie „Okres Tulipana” (Lale Dervi).

Zdzisław Żygulski dodawał przy tym, że naturalistycznie wyobrażone kwiaty zawierały w sobie znaczenie symboliczne. I tak: granat oznaczał wieczną szczęśliwość, cyprys nieśmiertelność. Czasem kwiat tulipana starano się upodobnić do półksiężyca, lilia zaś przypominała dłoń. (…) Bogactwo motywów kwiatowych składało się na pojęcie raju”.

Dodajmy tu jeszcze, że motyw dłoni, typowy dla sztuki islamskiej, to dawny symbol mocy boskiej i ludzkiej, amulet przeciw złym urokom, a także niekiedy symbol Allaha, ponieważ uproszony znak dłoni przypominał nieco arabski napis układający się w słowo Allah. Tu dotykamy jeszcze jednego problemu, widocznego m.in. w pomieszczeniach haremu pałacu Topkapi. Ponieważ w sztuce islamu nie tworzono rzeźb, nie wyobrażono postaci ani zwierząt i nie obserwowano w związku z tym natury, inwencja wielu artystów spełniała się nierzadko w kaligrafii. Tu sztuka islamu osiągnęła szczyty. Misternie kaligrafowane napisy pojawiają się też w formie ceramicznej i znajdziemy je we wnętrzach haremu, choć najwspanialsze można zobaczyć w imponujących gmachach meczetów.

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z kaligrafią na Dziedzińcu Eunuchów. Fot. Jerzy S. Majewski.
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z kaligrafią na Dziedzińcu Eunuchów. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywem „czintamani” złożonym ze stylizowanych chmurek i trzech dysków ułożonych w piramidkę. Jest to znak pochodzenia dalekowschodniego. Symbolizuje panowanie nad trzema elementami świata: ziemią, woda i niebem. Stosował go już w końcu XIV w. Tamerlan, który zdołał podbić pół Azji. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywem „czintamani”, złożonym ze stylizowanych chmurek i trzech dysków ułożonych w piramidkę. Jest to znak pochodzenia dalekowschodniego. Symbolizuje panowanie nad trzema elementami świata: ziemią, wodą i niebem. Stosował go już w końcu XIV w. Tamerlan, który zdołał podbić pół Azji. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambu. Pałac Sułtański Topkapi. Dziedziniec Eunuchów. Kafle z motywem „czintimani” o czterech dyskach mogą wskazywać, że dawna symbolika została zapomniana, albo zmodyfikowana do panowania nad czterema żywiołami. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambu. Pałac Sułtański Topkapi. Dziedziniec Eunuchów. Kafle z motywem „czintimani” o czterech dyskach mogą wskazywać, że dawna symbolika została zapomniana, albo zmodyfikowana do panowania nad czterema żywiołami. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z kompozycjami złożonymi z tulipanów i goździków. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z kompozycjami złożonymi z tulipanów i goździków. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z geometryczną plecionka wypełnioną kolorem. Fot. Jerzy S. Majewski.
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z geometryczną plecionką wypełnioną kolorem. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Kafle z motywem karczocha zdobiące okap kominka. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Kafle z motywem karczocha zdobiące okap kominka. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Podwójny pawilon. Kafle z bukietem kwiatów. M.in tulipanów i goździków. Fot. Jerzy S. Majewski .
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Podwójny pawilon. Kafle z bukietem kwiatów, m.in. tulipanów i goździków. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywem ptaków wkomponowanych w kwiaty w sposób nieomal niezauważalny. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Kafle z motywem ptaków wkomponowanych w kwiaty w sposób nieomal niezauważalny. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Sala Sułtana. Wnętrze odbudowane w duchu baroku po pożarze w 1665 r. zdobią kafle sprowadzone z Delft w Holandii. Fot. Jerzy S. Majewski
Stambuł. Pałac Sułtański Topkapi. Harem. Sala Sułtana. Wnętrze odbudowane w duchu baroku po pożarze w 1665 r. zdobią kafle sprowadzone z Delft w Holandii. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Tagi

art deco Belgia Berlin Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design Florencja Gdańsk Gdynia gotyk II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice klasycyzm Kraków malarstwo mała architektura modernizm nowe inwestycje odbudowa pałace Podróże pomniki Powstanie Warszawskie Poznań renesans Rosja rozbiórka Rzym secesja Sezam Stambuł sztuka ulotna Toruń Turcja wakacje Warszawa wieżowce wrzesień 1939 Ziemia Chełmińska