Przewiń treść

Wiejskie katedry w formach strzelistych

Neogotyckie kościoły z przełomu XIX i XX w. wciąż są w moim przekonaniu jednym z najpiękniejszych elementów pejzażu architektonicznego polskiej wsi. Zwłaszcza na terenach nizinnych.

 

Złaków Kościelny koło Łowicza. Neogotycki kościół pw. Wszystkich Świętych. Projekt Konstanty Wojciechowski. 1901. Kościół ten widoczny jest z daleka ponad łąkami i polami wzdłuż rzeczki Słudwia – dopływu Bzury. Usytuowany na skraju wsi. Fot. Jerzy S. Majewski
Złaków Kościelny koło Łowicza. Neogotycki kościół pw. Wszystkich Świętych. Projekt Konstanty Wojciechowski, 1901. Kościół ten widoczny jest z daleka ponad łąkami i polami wzdłuż rzeczki Słudwia – dopływu Bzury. Usytuowany na skraju wsi. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Złaków Kościelny koło Łowicza. Daleki widok na kościół od strony łąk nad rzeką Słudwią. Fot. Jerzy S. Majewski
Złaków Kościelny koło Łowicza. Daleki widok na kościół od strony łąk nad rzeką Słudwią. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Osieck koło Otwocka. Ta wielka „wiejska katedra” w stylu „gotyckim” z dwuwieżową fasadą pw. Św. Bartłomieja Apostoła powstała w l. 1902-07 wg projektu Stefana Szyllera. Osieck w tym czasie był dużą wsią o charakterze miasteczka z przewaga zabudowy drewnianej. Prawa miejskie utracił w 1869 w wyniku represji popowstaniowych. W roku 1900 mieszkało w nim ok. 1500 mieszkańców w tym kilkuset Żydów. Kościół najefektowniej prezentuje się z daleka, od strony łąk. Z fasady wyrastają wieże o zwieńczeniach inspirowanych hełmem wyższej z wież kościoła Mariackiego w Krakowie. Fot. Jerzy S. Majewski
Osieck koło Otwocka. Ta wielka „wiejska katedra” w stylu „gotyckim” z dwuwieżową fasadą pw. Św. Bartłomieja Apostoła powstała w latach 1902-07 wg projektu Stefana Szyllera. Osieck w tym czasie był dużą wsią o charakterze miasteczka z przewagą zabudowy drewnianej. Prawa miejskie utracił w 1869 w wyniku represji popowstaniowych. W roku 1900 mieszkało w nim ok. 1500 mieszkańców, w tym kilkuset Żydów. Kościół najefektowniej prezentuje się z daleka, od strony łąk. Z fasady wyrastają wieże o zwieńczeniach inspirowanych hełmem wyższej z wież kościoła Mariackiego w Krakowie. Fot. Jerzy S. Majewski

Widać je z daleka. Ich wieże wyłaniają się zza drzew, ponad łąkami, w dalekich perspektywach. Migoczą zza okien pociągu czy szyb samochodu. Często ceglane, rysują się na tle mocnej zieleni, choć większość z nich została oszpecona przez usunięcie dachówki i zamianę jej na pokrycia blaszane.

Neoromańskie kościoły znajdziemy w całej Polsce. Katolickie i ewangelickie. Jednak w zaborze rosyjskim katolickie świątynie o architekturze nawiązującej do gotyku miały przekonywać, że są to ziemie polskie. Były orężem walki z rusyfikacją oblicza architektonicznego Królestwa Polskiego. W miastach władze zaborcze wznosiły liczne cerkwie, których kopuły miały dominować nad zabudową. Cerkwi nie budowano jednak w małych miasteczkach czy wsiach, gdzie nie było ludności prawosławnej, większej liczby rosyjskich urzędników czy garnizonów wojskowych.

W miejscowościach Królestwa Polskiego, jak Osieck niedaleko Otwocka, Tczów koło Radomia, Przybyszew nad Pilicą, czy Złaków Kościelny koło Łowicza ogromne neogotyckie kościoły o wyniosłych, dwuwieżowych fasadach są niczym katedry wiejskie. Nierzadko współfinansowane przez okolicznych ziemian, często projektowane były przez specjalizujących się w tego rodzaju budownictwie warszawskich architektów (m.in. Jarosław Wojciechowski, Józef Pius Dziekoński, Stefan Szyller, Hugon Kudera). W wielu miejscowościach budowa wielkiej świątyni miała przypominać, że niegdyś były one miastami Korony Królestwa Polskiego, pozbawionymi zwykle praw miejskich na skutek represji po powstaniu styczniowym 1863 r.

Architektura neoromańskich i neogotyckich kościołów ewoluowała. Na przełomie XIX i XX w. architekci kopiowali niemal dosłownie wzory budowli z czasów średniowiecza, posiłkując się licznymi publikacjami. I choć wiele tych świątyń wznoszonych w Kongresówce czy Galicji określano jako zbudowane w stylu „wiślano-bałtyckim”, to tak naprawdę stanowiły one zazwyczaj eklektyczny zlepek motywów: od schematu francuskich katedr, poprzez średniowieczne kościoły niżu bałtyckiego, po wzory zaczerpnięte z kościoła Mariackiego w Krakowie. Nikomu to jednak nie przeszkadzało, tym bardziej, że efekt był zazwyczaj niezwykle malowniczy.

Gdy przed pierwszą wojną światową pojawił się wczesny modernizm i secesja, wielkie neogotyckie kościoły zmieniły proporcje na bardziej przysadziste, zamiast cegły produkowanej maszynowo zaczęto stosować cegłę ręcznie wykonaną, na pozór niedoskonałą. Jeśli już mowa o cegle, to w Kongresówce nie stosowano aż tylu rodzajów specjalnie wykonanych, ceglanych kształtek, ani równie dobrej jakości cegły klinkierowej co w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Ale może właśnie ta niedoskonałość dziś sprawia, że świątynie te mają w sobie tak wiele architektonicznego uroku.

O kościołach neoromańskich i głównie jednak neogotyckich w pejzażu dawnej Kongresówki można napisać wielotomowe dzieło. Ja poniżej chcę jedynie pokazać kilkanaście przykładów świątyń, o których istnieniu poza paroma przykładami nie miałem pojęcia i natrafiłem na nie w trakcie rowerowych wycieczek. Dwie z nich po raz pierwszy ujrzałem dopiero w połowie czerwca w trakcie wycieczki rowerem wzdłuż Pilicy.

 

Majacząca w oddali wieża neogotyckiego kościoła w Latowiczu k. Mińska Mazowieckiego wzniesionego w l. 1899-1911 wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Latowicz podobnie jak Osieck był niegdyś miastem królewskim zdegradowanym po Powstaniu Styczniowym do rangi wsi. Kościół wyrasta nad niską wciąż w dużym stopniu drewnianą zabudowę, a jego wieża widoczna jest z wielu kilometrów. Fot. Jerzy S. Majewski
Majacząca w oddali wieża neogotyckiego kościoła w Latowiczu k. Mińska Mazowieckiego wzniesionego w latach 1899-1911 wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Latowicz, podobnie jak Osieck, był niegdyś miastem królewskim zdegradowanym po powstaniu styczniowym do rangi wsi. Kościół wyrasta nad niską, wciąż w dużym stopniu drewnianą zabudową, a jego wieża widoczna jest z wielu kilometrów. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Tczów koło Zwolenia. Neogotycki kościół pw. Jana Chrzciciela. Budowa świątyni rozpoczęta wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego w 1910 r. trwała ponad dwadzieścia lat. Stąd w jej elewacjach dokonano wiele uproszczeń w stosunku do pierwotnego projektu. Fot. Jerzy S. Majewski
Tczów koło Zwolenia. Neogotycki kościół pw. Jana Chrzciciela. Budowa świątyni rozpoczęta wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego w 1910 r. trwała ponad dwadzieścia lat. Stąd w jej elewacjach dokonano wiele uproszczeń w stosunku do pierwotnego projektu. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kompina koło Łowicza. Kościół św. Wojciecha zbudowany po 1889 r. wg projektu Konstantego Wojciechowskiego. Widok znad brzegu Bzury. Fot. Jerzy S. Majewski
Kompina koło Łowicza. Kościół św. Wojciecha zbudowany po 1889 r. wg projektu Konstantego Wojciechowskiego. Widok znad brzegu Bzury. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Postoliska koło Tłuszcza. Kościół św. Stanisława. Neogotycka świątynia o wyjątkowo strzelistej wieży. Projekt Hugon Kudera 1913-19. Fot. Jerzy S. Majewski
Postoliska koło Tłuszcza. Kościół św. Stanisława. Neogotycka świątynia o wyjątkowo strzelistej wieży. Projekt Hugon Kudera, 1913-19. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Przybyszew k. Białobrzegów. Neogotycki kościół Piotra i Pawła widoczny od strony Pilicy. Kolejne dzieło Konstantego Wojciechowskiego z lat 1892-98. Konsekrowany w 1901 r. Fot. Jerzy S. Majewski
Przybyszew k. Białobrzegów. Neogotycki kościół Piotra i Pawła widoczny od strony Pilicy. Kolejne dzieło Konstantego Wojciechowskiego z lat 1892-98. Konsekrowany w 1901 r. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Przybyszew. Kościół widoczny jest z daleka z wielu strony. Tu ze wzgórza na północ od Przybyszewa. Fot. Jerzy S. Majewski
Przybyszew. Kościół widoczny jest z daleka z wielu strony. Tu ze wzgórza na północ od Przybyszewa. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Przybyszew. Rynek. Kościół z dwuwieżową fasadą dominuje niczym katedra nad niską, przeważnie parterową zabudową wsi, która niegdyś była miasteczkiem, pozbawionym praw miejskich w wyniku represji po Powstaniu Styczniowym. Jako miasto Przybyszew słynął niegdyś z upraw ogórków kiszonych tu w drewnianych beczkach, trzymanych w Pilicy. Fot. Jerzy S. Majewski
Przybyszew. Rynek. Kościół z dwuwieżową fasadą dominuje niczym katedra nad niską, przeważnie parterową zabudową wsi, która niegdyś była miasteczkiem, pozbawionym praw miejskich w wyniku represji po powstaniu styczniowym. Jako miasto Przybyszew słynął niegdyś z upraw ogórków, kiszonych tu w drewnianych beczkach, trzymanych w Pilicy. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Nieborów. Starszy od pokazanych wyżej, kościół w Nieborowie powstał w latach 1871-83 wg projektu Franciszka Braumana z fundacji Zygmunta Radziwiłła. Fot. Jerzy S. Majewski
Nieborów. Starszy od pokazanych wyżej, kościół w Nieborowie powstał w latach 1871-83 wg projektu Franciszka Braumana z fundacji Zygmunta Radziwiłła. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Wrościszew k. Warki. Neogotycki kościół św. Małgorzaty. Świątynia podobnie jak kościół w Nieborowie zaprojektowana została przed 1900 r. przez Franciszka Braumana. Do pewnego stopnia wzorowana na kościele radziwiłłowskim w Nieborowie.
Wrościszew k. Warki. Neogotycki kościół św. Małgorzaty. Świątynia, podobnie jak kościół w Nieborowie, zaprojektowana została przed 1900 r. przez Franciszka Braumana. Do pewnego stopnia wzorowana na kościele radziwiłłowskim w Nieborowie. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Wrościszew k Warki. Kościół jest niesłychanie efektownie usytuowany na wzgórzu i widoczny z daleka. Sto lat temu stał wśród pól. Dziś pośród sadów. Fot. Jerzy . Majewski
Wrościszew k Warki. Kościół jest niesłychanie efektownie usytuowany na wzgórzu i widoczny z daleka. Sto lat temu stał wśród pól. Dziś pośród sadów. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Liw koło Węgrowa. Neogotycki kościół o dwuwieżowej fasadzie pw. Św. Leonarda. Wieża świątyni jest o wiele wyższa od wieży pobliskiego Zamku. Kościół widoczny znakomicie znad łąk nad Liwcem powstał w latach 1905-07 wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Fot. Jerzy S. Majewski
Liw koło Węgrowa. Neogotycki kościół o dwuwieżowej fasadzie pw. Św. Leonarda. Wieża świątyni jest o wiele wyższa od wieży pobliskiego Zamku. Kościół, widoczny znakomicie znad łąk nad Liwcem, powstał w latach 1905-07 wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Fot. Jerzy S. Majewski

Tagi

art deco barok Belgia Berlin Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design Florencja funkcjonalizm Gdańsk Gdynia gotyk II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice kicz kościół Kraków malarstwo mała architektura modernizm nowe inwestycje odbudowa pałace Podróże Pomorze Powstanie Warszawskie Praga renesans Rosja Rzym secesja sztuka ulotna wakacje Warszawa Wielkanoc wieżowce Wizytki wrzesień 1939 Łódź