Przewiń treść

Godła krakowskich kamienic lat 30. XX w.

Nad wejściami do krakowskich kamienic z lat 30. XX w. można odnaleźć cały zwierzyniec: od zajęcy i małych ptaszków po lwy i żubry. Są też smoki, rycerze, płynące po morzu okręty, wyobrażenia antycznych bóstw, roznegliżowane damy pijące wino czy sportsmenki z łukiem w dłoniach.

Godła są charakterystyczną cechą architektury mieszkaniowej w Krakowie ostatnich lat II Rzeczpospolitej. Dodajmy – cechą pełną indywidualizmu i uroku.

Kraków. Pawia 12. Sgraffito. Pastuszek z pawiem (o utraconym ogonie) na elewacji kamienicy spółki Halpern,. Jasiński, Rozmaryn wzniesionej wg projektu być może Edwarda Kreislera. Na murze widać ślady uderzeń odłamków z września 1939 r.. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Pawia 12. Sgraffito. Pastuszek z pawiem (o utraconym ogonie) na elewacji kamienicy spółki Halpern, Jasiński, Rozmaryn, wzniesionej wg projektu być może Edwarda Kreislera. Na murze widać ślady uderzeń odłamków z września 1939 r. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Pawia 18. Fragment nieodnawianej od czasu powstania elewacji kamienicy z godłem wyobrażającym biegnąca sarnę. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Pawia 18. Fragment nieodnawianej od czasu powstania elewacji kamienicy z godłem wyobrażającym biegnącą sarnę. Fot. Jerzy S. Majewski

Ilekroć przyjeżdżam do Krakowa na Dworzec Główny, pierwsze kroki kieruję na ulicę Pawią. Tak było przed laty, gdy Pawia była niechlujnym zapleczem prowizorycznego Dworca Autobusowego i dziś, gdy jest ulicą systematycznie zabudowywaną na całej długości. Moim celem nieodmiennie są fasady dwóch kamienic z lat 30.: pod numerem 12 i pod 18. Kraków witam krótkimi spojrzeniami na te domy i na widniejące nad nimi godła.

Pod dwunastką widnieje jedna z najpiękniejszych takich kompozycji z lat międzywojennych: sgraffito z wizerunkiem pastuszka i pawia z Pawiej ulicy. Niestety paw przed laty utracił ogon. Kto był autorem kompozycji, nie wiemy. Sama kamienica powstała w latach 1937-38, być może wg projektu Edwarda Kreislera, a prace budowlane nadzorował inż. Jakub Spira. (Pisałem o tym domu na blogu: https://miastarytm.pl/krakow-paw-z-kamienicy-przy-pawiej/).

Drugi dom, pod osiemnastką znajduje się w pobliżu. Jeszcze niedawno był samotnie stojąca kamienicą, do której przed 1939 r. nie zdołano dobudować żadnego sąsiada. Dziś z prawej strony przyklejony jest do niego budynek hotelu Mercure. Nad portalem głównego wejścia kamienicy widnieje biegnąca sarna.

Dom ten, powstały w końcu lat 30. XX w., jest potwornie zaniedbany. Czarna od brudu elewacja drastycznie odcina się od białej fasady hotelu. Ale to właśnie dzięki zaniedbaniu na fasadach krakowskich kamienic z lat 30. XX w. zachowało się ponad sto dekoracji rzeźbiarskich w postaci godeł. W Krakowie w czasach PRL-u, inaczej niż w Warszawie, domów tych nie remontowano, nie tynkowano ich elewacji i dzięki temu zachowały swoje wyprawy z tynków szlachetnych, z dekoracjami rzeźbiarskimi, które były przed wojną na tyle solidnie wykonane, że nie uległy zniszczeniu.

Godeł na krakowskich kamienicach jest tak wiele, że tworzą zjawisko. Sporadycznie godła takie umieszczano nad wejściami do budynków w Gdyni, Poznaniu czy Lwowie. Były to jednak przypadki incydentalne. W Krakowie godła to często spore kompozycje rzeźbiarskie wykonane najczęściej przez nieznanych autorów, ale nie brak też rzeźb sygnowanych. Powstawały zazwyczaj w szlachetnych tynkach mineralnych i sztucznym kamieniu, ale zdarzają się też wykonane w innych technikach, takich jak majolika, sgraffito czy mozaika.

Jak pisze Barbara Zbroja w książce „Architektura mieszkaniowa Krakowa 1918-1939″, część godeł na elewacjach krakowskich kamienic powstała na skutek rozporządzeń władz budowlanych miasta, które w trakcie zatwierdzania projektu żądały od inwestora przedłożenia projektu takiego przedstawienia. „Wbrew przyjętej opinii nie było przepisu, który narzucał obowiązek wykonania godła” – czytamy. Jednak w świetle obowiązujących przepisów władze ze względów architektonicznych mogły żądać umieszczanie takich godeł lub przywracanie dawniej istniejących.

Na zakończenie dodajmy, że godła kamienic krakowskich nie pojawiły się w próżni. Nawiązywały do dawnej tradycji z okresu nowożytności, gdy wiele krakowskich domów oznaczano właśnie różnego rodzaju figurami. Wiele z nich zachowało się do naszych dni. Poniżej zdjęcia kilkunastu przykładów godeł na krakowskich kamienicach lat 30. XX w.

 

Kraków. Chopina 8. Koza w godle kamienicy wzniesionej w 1937 r. wg projektu Samuela Manbera.Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Chopina 8. Koza w godle kamienicy wzniesionej w 1937 r. wg projektu Samuela Manbera. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Ul. Sereno Fenna 2 . Kamienica inż. Stanisława Syski współwłaściciela fabryki porcelany w Ćmielowie. Projekt Fryderyk Tadanier 1937-38. Rzeźba górnika nad portalem klatki schodowej autorstwa Franciszka Kalfasa. W głębi widać maleńki, okrągły witraż z Matką Boską w nadświetlu wejścia. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Sereno Fenna 2 . Kamienica inż. Stanisława Syski, współwłaściciela fabryki porcelany w Ćmielowie. Projekt Fryderyk Tadanier, 1937-38. Rzeźba górnika nad portalem klatki schodowej autorstwa Franciszka Kalfasa. W głębi widać maleńki, okrągły witraż z Matką Boską w nadświetlu wejścia. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Ul. Krowoderska 72. Żaglowiec autorstwa Karola Muszkieta nad dość rzadkim w Krakowie lat 30. XX w. przykładem portalu obłożonego cegłą klinkierową. Motyw żaglowca można tez odnaleźć m.in. w portalu kamienicy przy Pomorskiej 6. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Krowoderska 72. Żaglowiec autorstwa Karola Muszkieta nad dość rzadkim w Krakowie lat 30. XX w. przykładem portalu obłożonego cegłą klinkierową. Motyw żaglowca można też odnaleźć m.in. w portalu kamienicy przy Pomorskiej 6. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Ul. Garncarska.21. Kompozycja nad portalem kamienicy z 1937 r. sygnowana inicjałem L.W. Jerzy S. Majewski
Kraków. Garncarska 21. Kompozycja nad portalem kamienicy z 1937 r. sygnowana inicjałem L.W. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Kolberga 10. Płaskorzeźba nad wejściem do kamienicy z wyobrażeniem Flory. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Kolberga 10. Płaskorzeźba nad wejściem do kamienicy z wyobrażeniem Flory. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Dziewczyna pijąca wino na elewacji kamienicy przy Warszawskiej 16. Fot. Jerzy S. Majewski.
Kraków. Dziewczyna pijąca wino na elewacji kamienicy przy Warszawskiej 16. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Krakow. Ul. Urzędnicza.37. W Krakowie częstym motywem godeł są smoki. Ten należy do najbardziej wystylizowanych. Umieszczony jest nad wejściem do kamienicy projektu Zygmunta Prokesza i Izydora Goldbergera. Bardziej przypomina smoka chińskiego niż wawelskiego. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Urzędnicza 37. W Krakowie częstym motywem godeł są smoki. Ten należy do najbardziej wystylizowanych. Umieszczony jest nad wejściem do kamienicy projektu Zygmunta Prokesza i Izydora Goldbergera. Bardziej przypomina smoka chińskiego niż wawelskiego. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Karmelicka 45a. Godło z rycerzem zabijającym smoka na kamienicy projektu Issera Harbanda z 1936 r.
Kraków. Karmelicka 45a. Godło z rycerzem zabijającym smoka na kamienicy projektu Issera Harbanda z 1936 r. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Wielopole 16. Gryf. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Wielopole 16. Gryf. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Starowiślna 22. Lew zabijający jelenia. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Starowiślna 22. Lew zabijający jelenia. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Ul. Kolberga 12. Pawie. Spod warstwy brudy przebija ich pierwotna barwa. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Kolberga 12. Pawie. Spod warstwy brudy przebija ich pierwotna barwa. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Ul Sarego 17. Pegaz na elewacji kamienicy z1938 projektu Zygmunta Grunberga. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Sarego 17. Pegaz na elewacji kamienicy z 1938 r. projektu Zygmunta Grunberga. Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków. Kolberga 11. Strzelec, dziewczyna z łukiem. Ten sam temat podejmuje m.in. ogromna płaskorzeźba na elewacji funkcjonalistycznej kamienicy przy Lenartowicza 13 (projektu Edwarda Kreislera z lat 1938-40) Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Kolberga 11. Strzelec, dziewczyna z łukiem. Ten sam temat podejmuje m.in. ogromna płaskorzeźba na elewacji funkcjonalistycznej kamienicy przy Lenartowicza 13 (projektu Edwarda Kreislera z lat 1938-40). Fot. Jerzy S. Majewski

 

Kraków Siemiradzkiego 20a. Faun. Fot. Jerzy S. Majewski
Kraków. Siemiradzkiego 20a. Faun. Fot. Jerzy S. Majewski

 

 

Tagi

art deco barok Belgia Berlin Białoruś brzydota Budapeszt Cinque Terre cmentarz design funkcjonalizm Gdańsk Gdynia gotyk II wojna światowa infrastruktura miejska Italia kamienice Katowice kicz kościół Kraków malarstwo mała architektura modernizm nowe inwestycje Nowy Świat odbudowa pałace Podróże Pomorze Powstanie Warszawskie Poznań renesans Rosja Rzym secesja sztuka ulotna wakacje Warszawa Wielkanoc wieżowce Wizytki wrzesień 1939 Łódź